मदन अधिकारी

भर्खरै माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसइई) काे परीक्षाफल प्रकाशित भएकाे छ । इतिहासमै पहिलाे पटक परीक्षा दिएकाे एक महिनाभित्रै परीक्षाफल सार्वजनिक भएकाे हाे । गत फागुन २१ गते सम्पन्न प्रतिनिधि सभाकाे निर्वाचनबाट गठित सरकारले देशकाे प्रशासनिक क्षेत्रमा व्यापक सुधारका याेजनाहरू अगाडी सारेसँगै एसइईकाे परीक्षाफललाई पनि सुधार गरेकाे हाे । यद्यपि, यस लेखमा सरकारकाे कार्य क्षमता भन्दापनि एसइई पछिकाे शिक्षा कहाँ कसरी भन्ने विषयमा केन्द्रीत हुनेछ । 

एसइई विद्यार्थी जीवनको एउटा महत्वपूर्ण मोड हो । एसइईपछि कुन विषय अध्ययन गर्ने भन्ने निर्णयले भविष्यको करियर, जीवनशैली र अवसर निर्धारण गर्न ठूलो भूमिका खेल्छ । नेपालमा धेरै विद्यार्थी तथा अभिभावक अझै पनि “कुन विषय प्रतिष्ठित हो ?” भन्ने आधारमा निर्णय गर्ने प्रवृत्तिमा छन् । तर अहिलेको समय केवल प्रमाणपत्र हासिल गर्ने होइन, सीप, क्षमता र आत्मनिर्भरता विकास गर्ने समय हो । त्यसैले विद्यार्थीले आफ्नो रुचि, क्षमता, आर्थिक अवस्था र भविष्यको लक्ष्यलाई आधार बनाएर विषय छनोट गर्नु अपरिहार्य छ ।

संसार तीव्र गतिमा प्रविधिमैत्री बन्दै गएको अवस्थामा केवल सैद्धान्तिक ज्ञानभन्दा व्यवहारिक सीपलाई बढी महत्त्व दिन थालिएकोले विद्यार्थीहरूले पनि व्यवहारिक ज्ञानलाई प्राथमिकतामा राख्नु पर्छ ।

नेपालमा एसइईपछि मुख्य रूपमा विज्ञान, व्यवस्थापन, मानविकी, शिक्षा, कृषि तथा प्राविधिक शिक्षा अध्ययन गर्ने अवसर उपलब्ध छन् । विज्ञान संकायलाई परम्परागत रूपमा “उत्कृष्ट” विषय मान्ने गरिए पनि अहिले व्यवस्थापन, सूचना प्रविधि, कृषि, होटल व्यवस्थापन, पर्यटन, डिजिटल मिडिया तथा प्राविधिक शिक्षामा पनि प्रशस्त सम्भावना देखिएको छ । संसार तीव्र गतिमा प्रविधिमैत्री बन्दै गएको अवस्थामा केवल सैद्धान्तिक ज्ञानभन्दा व्यवहारिक सीपलाई बढी महत्त्व दिन थालिएकोले विद्यार्थीहरूले पनि व्यवहारिक ज्ञानलाई प्राथमिकतामा राख्नु पर्छ ।

विज्ञान विषय अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका लागि डाक्टर, नर्स, इन्जिनियर, फार्मासिस्ट, अनुसन्धानकर्ता वा सूचना प्रविधि विशेषज्ञ बन्ने अवसर रहन्छ । नेपालमै स्वास्थ्य तथा प्रविधि क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको माग बढ्दो छ । विशेषगरी कम्प्युटर विज्ञान, कृत्रिम बौद्धिकता (AI), साइबर सुरक्षा, डाटा विश्लेषण तथा सफ्टवेयर विकास क्षेत्रमा भविष्य उज्ज्वल मानिन्छ । विज्ञान विषय अध्ययन गरेका विद्यार्थीले विदेशमा उच्च शिक्षा तथा रोजगारीका अवसर पनि सहजै प्राप्त गर्न सक्छन् ।

त्यसैगरी व्यवस्थापन संकाय अहिले अत्यन्त लोकप्रिय बन्दै गएको छ । बैंकिङ, वित्त, व्यवसाय, उद्यमशीलता, डिजिटल मार्केटिङ तथा चार्टर्ड एकाउन्टेन्सी (CA) जस्ता क्षेत्रले युवालाई आकर्षित गरिरहेका छन् । नेपालमा स्टार्टअप संस्कृति विस्तार हुँदै जाँदा व्यवस्थापन अध्ययन गरेका युवाले आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने अवसर पनि पाइरहेका छन् । आजकल सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन व्यापार, ई–कमर्स तथा डिजिटल सेवाबाट धेरै युवा आत्मनिर्भर बन्न थालेका छन् । यसले व्यवस्थापन अध्ययन केवल जागिरका लागि मात्र नभई उद्यमशीलता विकासका लागि पनि उपयोगी भएको देखाउँछ ।

मानविकी तथा सामाजिक अध्ययनको महत्व पनि कम छैन । पत्रकारिता, सामाजिक कार्य, कानुन, मनोविज्ञान, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा लोकसेवा तयारीका लागि यो क्षेत्र महत्वपूर्ण मानिन्छ । समाज परिवर्तन, सञ्चार तथा नेतृत्व विकासमा मानविकी अध्ययन गरेका युवाको ठूलो भूमिका रहन्छ । अहिले नेपालमा डिजिटल मिडिया र अनलाइन पत्रकारिताको विस्तारसँगै यस क्षेत्रमा पनि नयाँ अवसर सिर्जना भइरहेका छन् ।

अहिलेको सन्दर्भमा स्वराेजगार र आत्मनिर्भरता सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ । केवल सरकारी जागिरको अपेक्षा गरेर बस्ने समय अब सकिँदै गएको छ । 

यसैगरी प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा अहिलेको आवश्यकता बनेको छ । सीटीईभीटीअन्तर्गत सञ्चालन हुने सिभिल सब–इन्जिनियरिङ, इलेक्ट्रिकल, अटोमोबाइल, होटल व्यवस्थापन, कृषि, ल्याब टेक्निसियन, नर्सिङ, फार्मेसी लगायतका कार्यक्रमले छोटो समयमा सीप सिकाएर रोजगारीको अवसर प्रदान गर्छन् । यस्ता शिक्षाले युवालाई छिटो आत्मनिर्भर बन्न मद्दत गर्छ । नेपालमा मात्र होइन, विदेशमा समेत दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको उच्च माग रहेकाले यस्ता विषयको महत्व दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ ।

अहिलेको सन्दर्भमा स्वराेजगार र आत्मनिर्भरता सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ । केवल सरकारी जागिरको अपेक्षा गरेर बस्ने समय अब सकिँदै गएको छ । सीप भएका युवाले आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्न सक्छन् । उदाहरणका लागि, कम्प्युटर तथा आईटी अध्ययन गरेका युवाले वेबसाइट डिजाइन, ग्राफिक डिजाइन, भिडियो सम्पादन, डिजिटल मार्केटिङ वा सफ्टवेयर विकासमार्फत घरमै बसेर आम्दानी गर्न सक्छन् । कृषि अध्ययन गरेका युवाले आधुनिक खेती, पशुपालन, एग्रो–टुरिजम वा जैविक उत्पादनमार्फत राम्रो आम्दानी गर्न सक्छन् । होटल व्यवस्थापन तथा पर्यटन क्षेत्रमा अध्ययन गरेका युवाले आफ्नै क्याफे, ट्राभल सेवा वा होटल व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्छन् । यसरी अहिलेको शिक्षा केवल प्रमाणपत्रमा सीमित नभई सीप र उद्यमशीलतासँग जोडिन थालेको छ ।

तर नेपालमा शिक्षासँग सम्बन्धित धेरै चुनौतीहरू पनि छन् । अधिकांश विद्यालय तथा कलेजमा अझै व्यवहारिक शिक्षाभन्दा घोकन्ते प्रणाली हावी छ । विद्यार्थीलाई सिर्जनात्मकता, अनुसन्धान तथा व्यवहारिक सीप सिकाउने वातावरण पर्याप्त छैन । ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा तथा आधुनिक प्रविधिमा पहुँच पाउन कठिनाइ भोगिरहेका छन् । धेरै विद्यार्थीले आफ्नो रुचिभन्दा पारिवारिक र सामाजिक दबाबका कारण विषय छनोट गर्ने समस्या पनि छ । विज्ञान पढे मात्रै सफल भइन्छ भन्ने सोचले कतिपय विद्यार्थी तनावमा पर्ने गरेका छन् । यसलाई बदल्न जरूरी छ ।

अहिलेको युगमा डिग्रीभन्दा क्षमता, सिर्जनशीलता र व्यवहारिक सीपले सफलता निर्धारण गर्छ । त्यसैले विद्यार्थीले आफूलाई आत्मनिर्भर, दक्ष र सक्षम नागरिक बनाउने दिशामा शिक्षा रोज्नु नै बुद्धिमानी हुनेछ ।

अर्को चुनौती भनेको शिक्षित बेरोजगारी हो । नेपालमा हरेक वर्ष हजारौँ विद्यार्थी उच्च शिक्षा पूरा गरेर निस्किए पनि सबैले आफ्नो योग्यता अनुसारको रोजगारी पाउन सकेका छैनन् । यसले गर्दा धेरै युवा विदेश पलायन हुन बाध्य छन् । शिक्षालाई बजारको माग र व्यवहारिक सीपसँग जोड्न नसक्दा यस्तो समस्या बढिरहेको छ । त्यसैले विद्यालय तथा कलेजहरूले विद्यार्थीलाई रोजगारमुखी तथा सीपमूलक शिक्षा दिन आवश्यक छ ।

अन्ततः एसइईपछि विषय छनोट गर्दा केवल अरूको प्रभावमा होइन, आफ्नो क्षमता र रुचिको आधारमा निर्णय गर्नुपर्छ। हरेक विषयको आफ्नै महत्व र सम्भावना हुन्छ । सही योजना, मेहनत र सीप विकास गर्न सके जुनसुकै क्षेत्रबाट पनि सफल करियर बनाउन सकिन्छ । अहिलेको युगमा डिग्रीभन्दा क्षमता, सिर्जनशीलता र व्यवहारिक सीपले सफलता निर्धारण गर्छ । त्यसैले विद्यार्थीले आफूलाई आत्मनिर्भर, दक्ष र सक्षम नागरिक बनाउने दिशामा शिक्षा रोज्नु नै बुद्धिमानी हुनेछ ।

शैक्षिक संस्था कसरी छनाैट गर्ने ?

एसइईपछि विद्यार्थी र अभिभावकका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण निर्णयमध्ये एक हो—कुन शैक्षिक संस्था छनोट गर्ने ? राम्रो संस्था छनोट गर्न सकिए विद्यार्थीको अध्ययन, व्यक्तित्व विकास, करियर निर्माण र भविष्यका अवसरहरूमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ । तर नेपालमा धेरैजसो विद्यार्थीले साथीभाइको लहैलहै, विज्ञापनको प्रभाव वा बाहिरी आकर्षण हेरेर मात्रै कलेज छनोट गर्ने गर्छन्, जसले पछि समस्या निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले शैक्षिक संस्था छनोट गर्दा विभिन्न पक्षलाई ध्यानपूर्वक मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

राम्रो शैक्षिक वातावरणले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षा पास गराउने होइन, व्यवहारिक ज्ञान र आत्मविश्वास पनि दिन्छ ।

सबैभन्दा पहिले विद्यार्थीले आफू कुन विषय अध्ययन गर्न चाहन्छ भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ । विज्ञान, व्यवस्थापन, मानविकी, आईटी, स्वास्थ्य शिक्षा वा प्राविधिक शिक्षा—जुनसुकै विषय रोजे पनि त्यस क्षेत्रमा संस्थाको गुणस्तर कस्तो छ भन्ने बुझ्नुपर्छ । कुनै संस्था व्यवस्थापनमा राम्रो हुन सक्छ भने अर्को संस्था विज्ञान वा प्राविधिक शिक्षामा उत्कृष्ट हुन सक्छ । त्यसैले “सबैभन्दा चर्चित” भन्दा पनि “आफूले पढ्न चाहेको विषयमा राम्रो” संस्था छनोट गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

शैक्षिक संस्थाको शैक्षिक वातावरण अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्ष हो । कलेजमा नियमित कक्षा सञ्चालन हुन्छ कि हुँदैन, प्रयोगात्मक कक्षा, प्रयोगशाला, पुस्तकालय, कम्प्युटर ल्याब, खेलकुद तथा अतिरिक्त क्रियाकलापको अवस्था कस्तो छ भन्ने बुझ्नुपर्छ । राम्रो शैक्षिक वातावरणले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षा पास गराउने होइन, व्यवहारिक ज्ञान र आत्मविश्वास पनि दिन्छ । अहिले धेरै कलेजले स्मार्ट कक्षा, डिजिटल लर्निङ तथा परियोजनामूलक शिक्षामा जोड दिन थालेका छन्, जुन सकारात्मक पक्ष हो ।

शिक्षकको गुणस्तर अर्को महत्वपूर्ण आधार हो । अनुभवी, विषयविज्ञ तथा विद्यार्थीमैत्री शिक्षक भएको संस्थामा सिकाइ प्रभावकारी हुन्छ । शिक्षकले केवल पाठ्यपुस्तक पढाउने होइन, विद्यार्थीलाई प्रेरणा दिने, सीप विकास गराउने र करियर मार्गदर्शन गर्ने भूमिका पनि खेल्छन् । पूर्णकालिन शिक्षक भएकाे संस्था राेज्दा कक्षा काेठाकाे समय भन्दा बाहिर पनि शिक्षकहरूसँग विषयगत समस्या पहिचान र समाधानमा छलफल गर्न सकिन्छ । त्यसैले संस्था छनोट गर्दा त्यहाँको शिक्षक टोलीबारे जानकारी लिनु राम्रो हुन्छ ।

विद्यार्थीको नतिजा तथा उपलब्धि पनि संस्था मूल्याङ्कन गर्ने आधार हो । बोर्ड परीक्षा, प्रवेश परीक्षा वा विभिन्न प्रतिस्पर्धात्मक क्षेत्रमा विद्यार्थीको प्रदर्शन कस्तो छ भन्ने हेर्नुपर्छ । तर केवल “टपर” उत्पादन गरेको आधारमा मात्र निर्णय गर्नु उपयुक्त हुँदैन । कतिपय संस्था सीमित विद्यार्थीलाई मात्रै प्राथमिकता दिएर प्रचार गर्ने गर्छन् । त्यसैले समग्र सिकाइ वातावरण र विद्यार्थीको विकासलाई पनि हेर्नुपर्छ ।

शुल्क तथा आर्थिक पक्षलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ । महँगो संस्था नै राम्रो हुन्छ भन्ने आवश्यक छैन । आफ्नो आर्थिक क्षमता अनुसार गुणस्तरीय संस्था छनोट गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ । कतिपय कलेजले छात्रवृत्ति, छुट तथा किस्ताबन्दी सुविधा पनि उपलब्ध गराउँछन् । त्यसबारे जानकारी लिनु उपयोगी हुन्छ । आर्थिक दबाबले विद्यार्थीको अध्ययनमा असर नपरोस् भन्ने कुरामा अभिभावक र विद्यार्थी दुवैले ध्यान दिनुपर्छ ।

कलेजको भौगोलिक स्थान र यातायात सुविधा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । धेरै टाढाको संस्था रोज्दा समय, खर्च र थकान बढ्न सक्छ । सुरक्षित वातावरण, सहज यातायात र अध्ययनमैत्री परिवेश भएको संस्था रोज्नु राम्रो मानिन्छ । विशेषगरी छात्राका लागि सुरक्षाको पक्ष अझ संवेदनशील हुन्छ ।

शैक्षिक संस्था छनोट केवल भवन, पोसाक वा बाहिरी चमक हेरेर गर्ने निर्णय होइन । त्यो विद्यार्थीको भविष्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण विषय हो ।

अहिले धेरै विद्यार्थी विदेश अध्ययनको लक्ष्य राख्छन् । त्यसैले कलेजले भाषा कक्षा, करियर काउन्सेलिङ, आईटी तालिम वा अन्तर्राष्ट्रिय अवसरबारे कस्तो सहयोग गर्छ भन्ने बुझ्न सकिन्छ । साथै, इन्टर्नसिप, उद्योगसँगको सहकार्य तथा सीपमूलक तालिम दिने संस्था भविष्यका लागि बढी उपयोगी हुन्छन् ।

नेपालको वर्तमान शिक्षामा केही चुनौती पनि छन् । कतिपय संस्थाले अत्यधिक विज्ञापन गरेर विद्यार्थी आकर्षित गर्ने तर गुणस्तरीय शिक्षा दिन नसक्ने समस्या देखिन्छ । घोकन्ते शिक्षा प्रणाली, व्यवहारिक सीपको कमी तथा विद्यार्थीमाथि अनावश्यक दबाब पनि चुनौतीका रूपमा छन् । त्यसैले संस्था छनोट गर्दा केवल प्रचार सामग्रीमा विश्वास नगरी पूर्वविद्यार्थी, अभिभावक तथा सम्बन्धित व्यक्तिसँग सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ ।

अन्ततः शैक्षिक संस्था छनोट केवल भवन, पोसाक वा बाहिरी चमक हेरेर गर्ने निर्णय होइन । त्यो विद्यार्थीको भविष्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण विषय हो । सही संस्था छनोट गर्न सकिए विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा, सकारात्मक वातावरण, व्यवहारिक सीप तथा उज्ज्वल करियरको आधार तयार गर्न सक्छ । त्यसैले विद्यार्थी र अभिभावकले हतार नगरी राम्रो अध्ययन, तुलना र परामर्शपछि मात्रै निर्णय लिनु आवश्यक छ ।