काठमाडौं । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह मंगलबार संयुक्त राज्य अमेरिका प्रस्थान गरेका छन् । संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औँ महासभाको उच्चस्तरीय सत्रमा सहभागी हुन प्रधानमन्त्री शाह नेपाली प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गर्दै न्यूयोर्कतर्फ प्रस्थान गरेका हुन् । यो प्रधानमन्त्रीका रूपमा शाहको पहिलो विदेश भ्रमणसमेत हो । परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार उनले सेप्टेम्बर २४ मा महासभाको जनरल बहसलाई सम्बोधन गर्नेछन् भने संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेससँग भेटवार्ता गर्ने कार्यक्रम छ । उनी सेप्टेम्बर २६ मा नेपाल फर्कने तालिका छ ।

शाहको यो भ्रमणलाई केवल औपचारिक अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमणका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा नेपालले पछिल्लो समय भोगेको राजनीतिक परिवर्तन, जलवायु संकट र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो प्राथमिकता प्रस्तुत गर्ने अवसरका रूपमा हेर्न सकिन्छ । विशेषगरी गत अगस्ट २६ मा भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले पुर्‍याएको क्षति र त्यसले नेपालको जलवायु जोखिमलाई पुनः सतहमा ल्याएको अवस्थामा प्रधानमन्त्रीको महासभा सम्बोधन महत्वपूर्ण हुने देखिन्छ । परराष्ट्र मन्त्रालयले पनि जलवायु परिवर्तनबाट नेपालले भोगिरहेको क्षति, न्यून कार्बन उत्सर्जन गर्ने मुलुक भएर पनि जलवायु संकटको प्रतिकूल असर बेहोर्नुपरेको अवस्था तथा जलवायु न्यायको विषयलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष उठाउने तयारी गरेको जनाएको छ ।

यस वर्षको संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभाको मूल विषय ‘विश्वासको पुनर्स्थापना, रूपान्तरणको व्यवस्थापन: सबैका लागि नतिजा दिने संयुक्त राष्ट्रसंघ’ रहेको छ । विश्व राजनीतिमा बढ्दो तनाव, युद्ध, जलवायु परिवर्तन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, विकासको असमानता र बहुपक्षीय संस्थाप्रतिको विश्वासको प्रश्नबीच महासभा आयोजना हुँदैछ । त्यसैले नेपालको प्रतिनिधित्वले राष्ट्रिय सरोकारका विषयलाई विश्वव्यापी बहससँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छ ।

प्रधानमन्त्री शाहको सम्बोधनमा जलवायु परिवर्तन र जलवायु न्याय प्रमुख विषय बन्ने तयारी छ । विशेषगरी भोटेकोशी बाढीपछि नेपालले भोगेको मानवीय तथा भौतिक क्षति, हिमाली मुलुकहरूको जोखिम र न्यून उत्सर्जन गर्ने मुलुकहरूले जलवायु परिवर्तनको असमान भार वहन गर्नुपरेको विषयलाई अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानाकर्षण गराउने तयारी गरिएको छ । प्रधानमन्त्रीको भाषणमा जलवायु न्याय, जलवायुजन्य क्षतिको क्षतिपूर्ति तथा पर्वतीय मुलुकका समस्यालाई जोड दिइनेछ ।

यससँगै प्रधानमन्त्रीको भ्रमणमा नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तन पनि स्वाभाविक रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय चासोको विषय बन्ने देखिन्छ । पछिल्लो समय नेपालमा भएको जेनजी आन्दोलन, त्यसपछि भएको निर्वाचन र नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदयसँगै शाह प्रधानमन्त्री बनेका हुन् । परराष्ट्र मन्त्रालयले महासभामा नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तन तथा वर्तमान सरकारका प्राथमिकताबारे अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई जानकारी गराउने अवसरका रूपमा भ्रमणलाई लिएको जनाएको छ ।

तर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा राजनीतिक परिवर्तनको चर्चा गर्नु र त्यसलाई प्रभावकारी कूटनीतिक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्नु दुई फरक कुरा हुन् । महासभामा नेपालले आफ्नो आन्तरिक परिवर्तनको सन्देशसँगै लोकतान्त्रिक स्थायित्व, सुशासन, आर्थिक विकास, रोजगारी, सामाजिक समावेशिता तथा नागरिक अपेक्षालाई कसरी सम्बोधन गरिरहेको छ भन्ने विषय पनि प्रस्तुत गर्नुपर्ने हुन्छ । यस अर्थमा प्रधानमन्त्रीको सम्बोधन नेपालको नयाँ राजनीतिक नेतृत्वका लागि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग आफ्नो दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हुनेछ ।

भ्रमणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष द्विपक्षीय कूटनीति हो । यसपटक प्रधानमन्त्री शाहको न्यूयोर्क बसाइ छोटो भएकाले अन्य राष्ट्रका सरकार तथा राष्ट्रप्रमुखसँग व्यापक द्विपक्षीय भेटवार्ताको समय सीमित रहेको बताइएको छ । हालका लागि संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव गुटेरेससँगको भेट प्रमुख औपचारिक भेटवार्ताका रूपमा रहेको छ ।

प्रधानमन्त्रीको भ्रमणसँगै मुलुकभित्र अर्को प्रश्न पनि उठेको छ—यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमणबाट नेपालले ठोस उपलब्धि कसरी हासिल गर्ने ? महासभाको मञ्चमा भाषण गर्नु आफैंमा उपलब्धि होइन । त्यसबाट जलवायु वित्त, विपद् व्यवस्थापन, पर्वतीय मुलुकको अधिकार, विकास साझेदारी, लगानी तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगमा ठोस परिणाम निकाल्न सक्नु महत्वपूर्ण हुनेछ । विशेषगरी भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित नेपालले पुनर्निर्माण र विपद् व्यवस्थापनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग जुटाउन सकेमा भ्रमणको व्यावहारिक महत्व बढ्न सक्छ ।

यसका साथै नेपालको लामो समयदेखिको शान्ति प्रक्रियासँग जोडिएको संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति स्थापना अभियानमा योगदान पनि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा प्रस्तुत गर्न सकिने विषय हो । नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति स्थापनामा निरन्तर योगदान गर्दै आएको सन्दर्भमा बदलिँदो विश्व परिस्थितिमा नेपालको भूमिकालाई थप स्पष्ट पार्ने अवसरसमेत महासभाले दिनेछ ।

समग्रमा, प्रधानमन्त्री शाहको अमेरिका भ्रमण नेपालका लागि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो नयाँ राजनीतिक सन्देश प्रस्तुत गर्ने अवसर हो । एकातिर नयाँ राजनीतिक नेतृत्वप्रति अन्तर्राष्ट्रिय चासो छ भने अर्कोतिर नेपालले जलवायु संकट, विपद्, आर्थिक विकास र हिमाली क्षेत्रका समस्यालाई विश्व समुदायसमक्ष प्रभावकारी ढंगले राख्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

प्रधानमन्त्रीको सम्बोधनले उठाउने विषय, त्यसपछिका कूटनीतिक पहल र त्यसबाट प्राप्त हुने ठोस परिणामले भ्रमणको वास्तविक महत्व निर्धारण गर्नेछ । त्यसैले न्यूयोर्कमा प्रधानमन्त्री शाहको उपस्थितिलाई केवल पहिलो विदेश भ्रमणका रूपमा नभई नेपालको बदलिँदो राजनीतिक अवस्था र राष्ट्रिय सरोकारलाई विश्व मञ्चमा प्रस्तुत गर्ने कूटनीतिक परीक्षाका रूपमा हेर्न सकिन्छ ।